Toekomstgerichte crisisbeheersing
De wereld van crisisbeheersing is in ontwikkeling. De basis voor deze ontwikkeling is gelegd tijdens de langdurige crises sinds 2020. De lessen uit de COVID-crisis, de rol van crisisbeheersing tijdens de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne en de coördinatie en opvang van asielzoekers laten zien dat de rol van crisisbeheersing verandert.
Denk hierbij aan het uitvoeren van nieuwe taken op het gebied van:
- crisismanagement: van flitsrampen naar meer langdurigere complexere crises;
- informatiepositie: van meer reactieve naar proactieve informatievergaring, informatiedeling en informatieduiding en de verdere verbinding met regio's en het Rijk.
Pijlers voor de komende jaren
De Landelijke Agenda Crisisbeheersing is de basis voor de ontwikkelingen op het gebied van de toekomstgerichte crisisbeheersing. Het document zet een koers uit voor de jaren 2024 tot 2029. De eerste focus ligt op de jaren tot en met 2026. De vaststelling van deze agenda heeft plaatsgevonden in het Veiligheidsberaad samen met de Minister van Justitie en Veiligheid.
De drie pijlers die daaruit voortkomen en waar we ons op richten zijn:
- versterken van de voorbereiding en paraatheid;
- versterken van een weerbare samenleving;
- bevorderen van kwaliteit en professionaliteit.
Crisismanagement: van flitsrampen naar meer langdurigere complexere crises
Onze inzet is gericht op de samenwerking met onze inwoners, partners en collega-veiligheidsregio's. Gezamenlijke denk- en ontwikkelkracht gaat ons helpen om ook de moeilijke vraagstukken het hoofd te bieden. In lijn met de bovenstaande pijlers vraagt dit ook om het (door)ontwikkelen van onze crisismanagement en informatiepositie.
Van oorsprong richten we ons op flitsincidenten en de voorbereiding daarop. Dit doen we samen met onze partners, zowel privaat als publiek. Deze samenwerking is van belang om vanuit een brede blik een goede voorbereiding uit te voeren. De basis hiervoor is ons Regionaal Risicoprofiel (RRP). Dit profiel geeft inzicht in crisistypes en bijbehorende incidenttypes. Op basis hiervan wordt een gezamenlijk plan en trainingsprogramma gemaakt voor de crisisfunctionarissen.
Het lerend vermogen van onze crisisfunctionarissen staat hierbij voorop. Incidentevaluatie, maar ook de geleerde lessen uit oefeningen en incidenten uit het land, vormen de komende jaren de basis voor het trainingsprogramma. Deze zogenoemde ‘rode draden’ worden opgenomen in de verschillende onderdelen van Opleiden, Trainen, Oefenen, Testen, Evalueren en Lessons Learned (geleerde lessen). Hierdoor wordt het aansluitende proces van crisisbeheersing beter georganiseerd
“Na een impactvol incident evalueren de hulpdiensten altijd hun eigen aanpak en de onderlinge samenwerking. Maar hoe hebben de getroffenen en omwonenden eigenlijk beleefd wat er gebeurd is? Om daarachter te komen voeren we sinds begin 2024 belevingsonderzoeken uit. Bijvoorbeeld na een brand of een gaslek waarbij veel mensen hun huis moesten verlaten. Ongeveer een week later bellen we in tweetallen aan in de buurt waar het incident plaats vond. Dat was in het begin best spannend. Doen mensen open? Willen ze wel meewerken? Wat als ze boos worden? Tot onze opluchting merken we dat mensen het vooral fijn vinden dat we interesse hebben in wat zij meegemaakt hebben. En juist omdat we geen enquête uitvoeren maar echt in gesprek gaan verzamelen we waardevolle informatie. Mensen ervaren de ernst van een incident soms anders dan de hulpdiensten. Omdat ze bijvoorbeeld geen vlammen zien. Met als gevolg dat ze in pyjama naar buiten gaan omdat ze denken dat het maar voor even is, terwijl ze pas uren later hun huis weer in kunnen. De resultaten van de belevingsonderzoeken geven een mooi beeld van de impact van een incident. Wat voor hulpdiensten een doorsnee klus is, kan voor de getroffenen een heftige ervaring zijn. Goed om ons daarvan bewust te zijn.”
Langdurige crises/ongekende crises
In tegenstelling tot de flitsincidenten met een relatief kortdurend verloop zien we steeds meer crises met een complexer en langduriger verloop. Bij dit soort crises is de complexiteit en impact op de samenleving groter. Ook duurt de aanloop van deze crises vaak langer. Dat vraagt om inzicht, afstemming en samenwerking. Zo zorgen we ervoor dat de juiste partijen op het juiste moment aangesloten zijn. Deze ontwikkeling vraagt om anders denken en anders handelen van onze crisisfunctionarissen dan we tot nu toe gewend zijn. Daarmee is het een flinke opgave voor de komende jaren. Hier bereiden we ons dan ook gezamenlijk op voor. Deze voorbereiding wordt mede gedaan door hier aandacht aan te besteden in het multidisciplinair opleiden, trainen en oefenen. Daarnaast zal er onderzocht moeten worden welke vorm van crisisorganisatie nodig is om invulling te geven aan deze vraagstukken. Een belangrijk uitgangspunt voor de toekomstige inrichting van de teams zal veerkracht en flexibiliteit zijn.
Informatiepositie
De tweede grote opgave bestaat uit het verbeteren van de informatievergaring, informatieduiding en informatiedeling bij een (dreigende) crisis of incident. Deze opgave is deels lokaal en deels landelijk gericht. De afgelopen jaren zijn de eerste stappen gezet naar regionale veiligheidsinformatieknooppunten (VIK’s). De ontwikkeling van het VIK is van belang om risico’s vroegtijdig te signaleren en juist ook te kijken naar de risicostapeling en effecten daarvan in de maatschappij. In een VIK wordt informatie van regionale partners, landelijke partijen en kennisinstituten verzameld, geanalyseerd en geduid. Er zijn samenwerkingsprocessen ingericht met partners en de meldkamer om elkaar snel en goed te informeren en duiding te geven aan de informatie. Deze informatiepositie is van belang om mogelijke verstoringen van de continuïteit van de samenleving zo vroeg en compleet mogelijk in beeld te krijgen. Zo kan er vanuit de crisisorganisatie en/of VrZW passende stappen genomen worden.
“Een goede voorbereiding is het halve werk. Dat is voor mij de waarde van het VIK. In de week dat ik piketdienst heb als Hoofd Crisiscommunicatie word je in een online meeting bijgepraat over wat er die week kan gaan spelen. Verwachten we slecht weer? Zijn er grote evenementen in de regio? Is er een demonstratie aangekondigd? Op deze manier krijg je een beter beeld van wat je die week kan verwachten. Daarnaast weet je door het VIK ook wie er allemaal dienst hebben. Zo weet je elkaar sneller te vinden. Want je doet het in een crisis uiteindelijk allemaal samen.”
De komende jaren ligt de focus op het versterken van de verbinding met de landelijke partijen en de landelijke informatieorganisatie die als spil fungeert tussen het Rijk en de regio's. We pakken dit samen met onze collega’s van Veiligheidsregio’s Amsterdam Amstelland, Kennemerland en Noord-Holland Noord op. Deze versterking draagt bij aan het verbeteren van de informatiepositie van de regio. Ook het gebruik van artificial intelligence (AI) en data-analyse zal hierbij helpen. We gebruiken informatievoorziening om een crisis eerder aan te zien komen, de crisis te voorkomen of sneller te bestrijden. Hierbij kijken we naar welke vorm van (crisis)organisatie en/of samenwerking het beste past.
Bovenstaande ontwikkelingen rondom crisisbeheersing vragen om een toekomstgerichte blik. De toekomstgerichte crisisbeheersing is namelijk niet van vandaag maar van morgen. De toekomstverkenning Crisisbeheersing fungeert hiervoor als handvat rondom de thema's en onderwerpen die op ons afkomen. Echter is en blijft crisisbeheersing vooral ook mensenwerk in een netwerksamenwerking. Samen met verschillende partners bereiden we ons, zowel fysiek als digitaal, voor op (on)gekende crises.
Bevolkingszorg
Bevolkingszorg betreft de gemeentelijke taken tijdens een groot incident, ramp of crisis, die worden uitgevoerd volgens ons Regionaal Crisisplan. De gemeenten binnen Veiligheidsregio Zaanstreek-Waterland hebben dit voor een groot deel regionaal georganiseerd. Dat betekent dat de voorbereiding en regie zijn belegd binnen VrZW. Ook voor bevolkingszorg vragen de uitdagingen van deze tijd de nodige inspanning en doorontwikkeling. Dit doen we door actief samen te werken met de gemeenten, onze partners én de veiligheidsregio’s om ons heen.
We gaan aan de slag met de implementatie van het landelijk ontwikkelde Uniform Kwaliteitsniveau Bevolkingszorg (UKB). Hierdoor dragen we bij aan de speerpunten van de Landelijke agenda crisisbeheersing. Zo gaan we een kwaliteitsslag maken in de vakbekwaamheid van onze crisisfunctionarissen. Onze focus ligt op een goede voorbereiding door middel van planvorming, het bevorderen van veerkracht en het vermogen tot samenwerking in netwerken. Een vermogen dat de gemeentelijke organisatie kenmerkt en waar we optimaal gebruik van willen maken.
We sluiten hierbij zoveel mogelijk aan op de kennis en ervaring die in de samenleving al voorhanden is. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het verder verstevigen van de samenwerking met wijkmanagers en organisaties zoals woningcorporaties. Maar ook aan het optimaal benutten van de hulp die inwoners en organisaties elkaar bieden in geval van een ramp of crisis. Goede communicatie met onze inwoners voor en tijdens incidenten en crises is hiervoor cruciaal.
Risico- en Crisiscommunicatie
Om inwoners beter te bereiken, eerder te betrekken en bewust te maken van hun eigen verantwoordelijkheid voor hun veiligheid, zetten we komende jaren in op nauwere samenwerking met (vitale) partners en gemeenten. Als netwerkorganisatie en expert op het gebied van crisisbeheersing is onze rol vooral het initiëren, stimuleren en regisseren van activiteiten, acties en samenwerking als het gaat om risico- en crisiscommunicatie. Hierbij zoeken we steeds gerichter de samenwerking met relevante partners, het Rijk en veiligheidsregio’s om ons heen. Hierbij is de focus van risico- en crisiscommunicatie vooral gericht op het stimuleren van een grotere zelfredzaamheid en samenredzaamheid van mensen voor, tijdens en na crises. Daarnaast geven we uitvoering aan het landelijk meerjarenprogramma Risico- en Crisiscommunicatie en de implementatie van het landelijk ontwikkelde Uniform Kwaliteitsniveau Bevolkingszorg (UKB). Hiermee zetten we ons gezamenlijk in voor de doorontwikkeling van Risico- en Crisiscommunicatie in lijn met de Landelijke Agenda Crisisbeheersing.
GHOR
De GHOR (Geneeskundige Hulpverlening Organisatie in de Regio) is, onder leiding van de Directeur Publieke Gezondheid (DPG), belast met de coördinatie, aansturing en regie van de geneeskundige hulpverlening en de advisering van overheden en organisaties op dat gebied. Binnen de veiligheidsregio vertegenwoordigt de GHOR een breed netwerk van zorgpartners. Dit netwerk omvat onder andere acute zorg zoals ambulancediensten, ziekenhuizen en huisartsenzorg en de niet-acute zorg zoals verpleeg- en verzorgingstehuizen, thuiszorg, geestelijke gezondheidszorg, en gemeentelijke gezondheidsdiensten. Het doel van de GHOR is dat de gezondheidszorg naadloos kan opschalen van regulier naar grootschalige hulpverlening, en dat de crisisplannen van de zorginstellingen up-to-date zijn. Als kennispartner en adviseur tussen zorg- en veiligheidsdomeinen draagt de GHOR bij aan de (geneeskundige) veiligheid tijdens evenementen in de regio Zaanstreek Waterland. Samengevat heeft de GHOR de volgende kerntaken; risicobeheersing, preparatie en advisering in de voorbereidende fase, crisisbeheersing tijdens een incident, en informatiemanagement.
Bij landelijke crisissen zoals een epidemie of pandemie (bijv. COVID-19), de Oekraïnecrisis of heftige regionale incidenten (bijv. groot ongeval) heeft de GHOR een verbindende en ondersteunende rol rond de publieke gezondheid. Denk aan de nazorg en mentale opvang van mensen of infectieziektebestrijding.
De drie hoofddoelen van de GHOR tijdens incidenten zijn:
- Acute zorg voor slachtoffers;
- Publieke gezondheid;
- Bewaken van ketencontinuïteit zonder de verantwoordelijkheid over te nemen.
De komende beleidsperiode staat de GHOR voor vier belangrijke opgaven:
1. Ontwikkeling naar een toekomstbestendige crisisorganisatie
Om in te spelen op de veranderende maatschappij moeten we voorbereid zijn op toekomstige, nieuwe rampen en crises. Dit vereist, met de focus op de gezondheidskundige effecten, extra inspanningen en versterking van de crisis- en risicobeheersing van de GHOR, met 24/7 paraatheid en capaciteit voor langdurige crisis als cruciale factor. Door voortdurend te evalueren na incidenten kunnen we onze voorbereiding optimaliseren en blijven vernieuwen, wat resulteert in efficiëntere en veiligere crisisbestrijding.
2. Verstevigen van zorgorganisaties op rampen en crisissen
Het is belangrijk dat alle zorgorganisaties gezamenlijk voorbereid zijn om tijdens rampen en crisissituaties adequate zorg te kunnen bieden. Daarom is landelijk afgesproken dat, naast onze bestaande werkwijzen, de GHOR een zorgrisicoprofiel opstelt waarin de belangrijkste (boven)regionale risico’s voor de geneeskundige hulpverlening staan en de effecten daarvan op de zorgcontinuïteit. Dit profiel zal de komende jaren als basis dienen voor de GHOR, in samenwerking met de zorgketen, veiligheidsregio en andere lokale partners in de regio, om de voorbereiding op rampen en crisissituaties te versterken.
3. Intensivering van samenwerking en versterking informatiepositie
Een gezondheidskundige crisis houdt zich niet aan regiogrenzen. Daarom is van essentieel belang om in onze processen de samenwerking op regionale, bovenregionale en landelijk niveau te versterken. Op deze manier kunnen we niet alleen denkkracht bundelen maar ook uniforme werkwijzen ontwikkelen en effectiever optreden bij bedreigingen voor de zorghulpverleningsketen. De GHOR zal zich blijven inzetten als informatieknooppunt voor de zorgketen, inclusief de sector Verpleging, Verzorging en Thuiszorg (VVT-sector). De samenhang van de verschillende informatielijnen rond zorg en gezondheid ten behoeve van goede advisering en crisisbestrijding staat hierbij centraal.
“Samen werken we aan zorgcontinuïteit, in goede tijden én tijdens crises”
4. Adviseur tussen zorg- en veiligheidsdomeinen
Onze focus ligt op preventie en het bewaken van reguliere zorg tijdens evenementen. Dit is cruciaal voor het welzijn van elke inwoner van Zaanstreek Waterland. Als verbindende schakel tussen het openbaar bestuur, het veiligheidsdomein en de gezondheidsinstellingen zijn we een kennispartner die voor alle samenwerkingspartijen toegankelijk is. Wij houden nieuwe risico's in de gaten en passen ons advies aan op basis van risicoanalyse. Bij evenementen richten we ons op de implementatie van datagestuurde advisering met dashboards voor risico-inschatting, onderbouwing van advies en evaluatie achteraf. Deze nieuwe aanpak zal verder worden ontwikkeld om beter in te spelen op steeds veranderende behoeften en uitdagingen.